Аспартам дюньяда энъ терен огренильген ашайт къошмаларындан биридир. Юксек-интенсивликли суний татландырыджы оларакъ, о, сахарозанынъ татлылыгъындан тахминен 200 кере зияде олгъан темиз, шекер-гъа бенъзеген лезет бере, лякин деерлик ич бир тюрлю калория къошмай. Бу себептен о, газлы ичимликлерден, тоз ичимликлерден ве сакъыздан башлап, къатыкъ, дондурма, къанфет ве ерли къаве къарышмаларына къадар бинълернен эксильген-калориясыз ве шекерсиз махсулатларнынъ эсас ингредиентине чевирильди. Эр бир месулиетли аспартам еткизиджиси ичюн муштерилернинъ эм функциональ файдасыны, эм де бу ингредиентнинъ зорлайыджы маркировка талапларыны толусынен анълагъанларыны темин этмек тек норматив-укъукъий актларгъа риает этмек меселеси дегиль-бу шеффафлыкъ, истималджыларнынъ хавфсызлыгъы ве джемаат сагълыгъына риает этмектир.
Чин миллий стандартына коре *GB 2760-2014 – Азыкъ къошмаларыны къулланув миллий ашайт хавфсызлыгъы стандарты*, теркибинде аспартам олгъан эр бир ашайт махсулаты оны ингредиентлер джедвелинде ачыкътан-ачыкъ «Аспартам (теркибинде фенилаланин бар)» деп илян этмек керек. Бу талап озьбашыналыкъ дегиль, тек Къытайгъа хас дегиль. Аслында, бойле маркировка мандатлары Авропа Бирлигинде (1333/2008 No-ли (EC) Къаиде боюнджа), АКъШ-та (FDA ашайт малларыны маркировка этмек къаиделери вастасынен) ве бутюн дюнья боюнджа бир чокъ башкъа юрисдикцияларда бар. Бу низамнаменинъ универсаллиги дюньяджа танылгъан ильмий ве тиббий фикир бирлигини акс эте.
Бу конкрет ярлыкъ не ичюн керек олгъаныны анъламакъ ичюн, башта аспартамны ашагъан сонъ, онынъ не олгъаныны анъламакъ керек. Аспартамны ашагъан сонъ, инсан ашкъазан-ичек ёлларында эстеразалар ве пептидазалар ярдымынен учь биринджи метаболитке тез ве бутюнлей парчалана: фенилаланин (агъырлыкъкъа коре тахминен 50%), аспартат кислотасына (тахминен 40%) ве аз микъдарда метанолгъа (тахминен10%). Бу метаболитлер, адет узьре, бир чокъ куньделик ашайт малларында чокъча микъдарда расткелелер. Меселя, бир стакан сютте аспартамнен татлылаштырылгъан бир банка диет содасындан зияде фенилаланин ве аспартат кислотасы бар. Бундан да гъайры, кениш ильмий араштырмалар-, шу джумледен бир чокъ узун-муддетли инсан теткъикъатлары-тасдыкълады ки, куньде беден агъырлыгъынынъ бир килограммына 200 мг юксек севиеде биле, ич бир вакъыт тапыла бильген сагълам аспартам къангъа кирмей. Яни аспартам бутюнлей метаболизмге кече, организмде топланмай ве халкънынъ буюк эксериети ичюн ич бир хавф догъурмай.
Лякин кучюк бир группа инсанлар ичюн фенилаланин джиддий хавф догъура. Бу инсанларда сийрек расткельген ирсий метаболизм бозулувы бар, о, фенилкетонурия (ПКУ) деп адландырыла. ПКУ — автосомалы рецессив хасталыкътыр, онынъ себеби фенилаланиннинъ тирозинге чевирильмеси ичюн месуль олгъан фенилаланин гидроксилаза ферментининъ эксиклигидир. Бу ферментнинъ етерли фаалиети олмаса, фенилаланин къан ве токъумаларда зеэрли севиеге къадар топлана. Эгер бу топланувны идаре этмесенъ, о, агъыр ве къайтарып оламагъан неврологик зараргъа кетире, шу джумледен акъыл сакъатлыгъына, инкишафнынъ кечикмесине, давраныш проблемаларына, тутукъларгъа, базы алларда исе мийнинъ даима зарарланувына.
ПКУ бутюн дюнья боюнджа тахминен эр 10 бинъден 20 бинъге къадар янъы догъгъан баладан бирине зарар кетире, амма онынъ даркъалувы халкънынъ сайысына коре денъише. Бу шахыслар ичюн фенилаланиннинъ омюр бою къатты рациональ сынъырланмасы ихтиярий дегиль-бу тиббий зарурлыкътыр. Аспартам бутюн кунь девамында бир къач махсулатта истимал этильгенде фенилаланиннинъ эмиетли менбасы олгъаны ичюн, ПКУ хасталары ве оларны бакъкъанлар оны бирден бельгилеп, ондан къачынмакъ кереклер. «Аспартам (ичинде фенилаланин бар)» ярлыгъы тамам бу макъсаткъа хызмет эте. Бу догърудан-догъру, бирманалы тенбиедир, о, ПКУ олгъан инсанларгъа химиявий адларны анълатмайып я да берильген махсулатнынъ зарарлы ола биледжегини тахмин этмеден, хавфсыз ашайт малларыны сечип алмагъа имкян бере.
Аспартамнынъ месулиетли еткизиджиси тарафындан бакъкъанда, бу маркировка къаидесине риает этмек бир къач эсас принциплерни косьтере. Биринджиден, о, ашайт маллары хавфсызлыгъы акъкъында миллий ве халкъара къанунларгъа къатты риает этильгенини косьтере. Экинджиден, о, къошманынъ артындаки илимни, шу джумледен онынъ метаболизмини ве ондан къачынмакъ керек олгъан конкрет халкъны терен анъламакъны акс эте. Учюнджиден, ве энъ муими, о, зарар корьген истималджыларны къорчаламакъ вазифесини ифаде эте. «Фенилаланин бар» сёзюнинъ кирсетильмеси аспартамнынъ кениш джемаатчылыкъ ичюн хавфлы олгъанынынъ косьтергичи дегиль-юзлернен араштырмалар иштирак эттирген онйыллыкъ араштырмалар онынъ кениш халкъ, шу джумледен юклю къадынлар, балалар ве шекер хасталыгъы олгъан адамлар ичюн хавфсызлыгъыны девамлы оларакъ тасдыкълады. Онынъ ерине, бу кичик, тиббий джеэттен назик группа ичюн макъсатлы къорчалавдыр.
Бундан гъайры, бу маркировка талабы янълыш малюматнынъ огюне кечмеге ярдым эте. Ачыкъ, стандартлаштырылгъан ярлыкъ олмаса, истималджылар интернетте я да матбуатта аспартам акъкъында анълашылмагъан я да янълыш иддаларгъа расткеле билелер. Догъру, илим- эсасында беянатны фарз этип, тертипке кетириджилер истималджыларгъа етишкен малюматнынъ изчен, догъру ве арекетке ляйыкъ олгъаныны темин этелер. ПКУ къоранталары ичюн бу догърулыкъ сагълыкъны сакълап къалмакъ ве къайтарып оламагъан зараргъа огърамакъ арасындаки фаркъны анълата биле.
Нетиджеде, аспартамны «Аспартам (теркибинде фенилаланин бар)» деп бельгилемек талабы делиль- эсасында ашайт малларыны низамлавнынъ нумюневий мисалидир. О, ашайт санайысына керексиз юклер къоймайып, умумий халкъны раатсызламайып, джемаат сагълыгъыны къорчалай. Аспартамнынъ месулиетли еткизиджиси оларакъ, биз бу маркировка талабыны толусынен дестеклеймиз ве къатты риает этемиз-тек къанун талап эттиги ичюн дегиль де, эр бир истималджыны, шу джумледен сийрек расткельген тиббий хасталыкълары олгъанларны къорчаламакъ догъру иш олгъаны ичюн. Биз беллесек, ачыкъ маркировка ишанчны догъура, бильгили сечим япмагъа имкян бере ве сонъунда эр кес ичюн ашайт малларынынъ даа хавфсыз, шеффаф теминатына ярдым эте.