Келинъиз, даа дикъкъатнен бакъайыкъ.натрий сахарин-дюньядаки энъ къадимий суний татландырыджылардан бири, 1879 сенеси комюр катран алынмалары узеринде чалышкъан араштырмаджы тарафындан тенкъидий шекильде тапылгъан. Сонъки бир ярым асыр ичинде бу сыфыр-калориялы шекер ерине къулланылгъан махсулат сайысыз диета ичимликлерине, софра устюндеки татландырыджыларгъа, пиширильген махсулатларгъа, атта фармацевтика махсулатларына ёл тапты. Лякин, узун тарихына бакъмадан, ашайт къошмалары джемаатнынъ бу къадар раатсызлыгъыны ве ильмий даваларны къозгъагъанлары аз. йылгъа якъын вакъыт девамында сахарин рак хасталыгъына себеп оламы, деген суаль истималджыларнынъ, тертипке кетириджилернинъ ве сагълыкъ сакълав ишчилерининъ акъылында къалды. Демек, делиллер керчектен нени айта? Фактны къоркъудан, эфсанени исе молекуляр биологиядан айырайыкъ.
Сахарин хавфсызлыгъы къоркъунчлылыгъынынъ пейда олувыны 1970-инджи сенелернинъ башында кечирильген белли-ве белли янълыш анълангъан-тедкъикъаттан багъламакъ мумкюн. Тедкъикъатчылар лаборатория сычанларыны аджайип юксек дозаларда сахариннен беследилер, бу исе инсан джеэтинден йыллар девамында куньде юзлернен банка диет содасыны истимал этмеге тенъ келе. Нетиджелер шуны косьтере ки, хусусан эркек сычанларда къан пускюри шишиклерининъ статистик джеэттен эмиетли артмасы пейда олды. Бу тапмаджа бутюн дюньяда газеталарнынъ баш саифелерине чыкъты. Бир геджеде сахарин зарарсыз рацион ярдымджысы олмакътан шубели канцерогенге кечти. Бунъа джевап оларакъ, АКъШ ашайт ве иляджлар идареси оны догърудан-догъру ясакъ этмекни тюшюнди, Канада укюмети исе, керчектен де, мувакъкъат ясакъны къойды. Сонъунда АКъШ къанунлары сахарин олгъан бутюн махсулатларда татландырыджы лаборатория айванларында рак хасталыгъына себеп олгъаны косьтерильгени акъкъында хабердарлыкъ ярлыгъыны къоймакъны талап эте эди. Истеъмальджилернинъ бир несили ичюн о сары мукъайтлыкъ ярлыгъы хавфнынъ синонимине чевирильди ве чокъ адамлар сахаринден аспартам я да сукралоза киби даа янъы альтернативлернинъ файдасына вазгечтилер.
Лякин илим бир ерде турмай. Тедкъикъатчылар сычанлар акъкъындаки чалышмаларгъа терендже кирген сайын, шашыладжакъ уйгъунсызлыкъларны сезип башладылар. Не ичюн тек эркек сычанларда шишиклер пейда олды, эр бир джынстан олгъан диши сычанларда я да сычанларда бойле тесир косьтермеди? Не ичюн шишиклер тек инсан истимал шекиллерине ич бир тюрлю бенъзешмеген массавий доза севиелеринде пейда олдылар? Бу суаллер 1980-1990-нджы сенелери механистик огренювлернинъ янъы далгъасына себеп олды ве джеваплар сахариннинъ хавфсызлыгъы акъкъында бизим анълайышымызны темелли шекильде янъыдан шекиллендирди.
Эсас кешфият текрарланмаз кемирджилернинъ физиологик меракълылыгъы олып чыкъты. Эркек сычан сидикинде альфа-2u-глобулин адлы специфик бир акъсилнинъ юксек концентрациясы бар, о, инсан сидикинде-джынсына ве яшына бакъмадан ёкъ. Сахарин пускюртювде пек юксек концентрацияда олгъанда, о, бу акъсилнен багъланып, микроскопик кристалл чёкюндилерни мейдангъа кетире. Бу кичкене кристалллар кескин къум данечиклери киби арекет этип, пускюртюв диварынынъ назик астыны хроник шекильде ынджыталар. Чокъ айлар девамында токътамайып чыкъкъан бу даима ачувланув репаратив ульке пролиферациясыны къозгъай, бу исе базы алларда сонъунда рак хасталыгъынынъ осьмесине кетире. Яни сычанлардаки рак хасталыгъынынъ себеби сахариннинъ догърудан-догъру ДНК-ны денъиштирювинден дегиль де, генотоксик канцерогеннинъ классик бельгисидир-, амма эркек сычангъа бутюнлей хас олгъан физикий, акъсиллерге багълы ачувланувдан пейда олды.
Мына энъ муим шей: инсан сидикинде, эркек я да къадын олсун, бойле акъсил ёкъ. Нетиджеде, инсан пускюри не къадар сахар ашаса да, о кристалл чёкюндилерни мейдангъа кетире бильмей. Сычанларда рак хасталыгъына кетирген бутюн биологик ёл бизим тюримизде садедже ёкъ. Бу дозаны тюзетмек я да статистик экстраполяция меселеси дегиль; бу биохимиядаки темель фаркътыр. Бу механизм ачыкъ-айдын тасдыкълангъан сонъ, ильмий фикир бирлиги кескин шекильде денъишип башлады.
Бу арткъан делиллерге эсасланып, дюнья сагълыкъ сакълавнынъ буюк органлары озьлерининъ эвельки нетиджелерини янъыдан бакътылар. 2000 сенеси АКъШ миллий токсикология программасы сахаринни озь потенциаль канцерогенлер джедвелинден ресмий суретте чыкъарды ве сычанлар акъкъында малюматнынъ инсан сагълыгъына ич бир аитлиги олмагъаныны таныды. Тахминен айны шу вакъытта, эвель сахаринни «инсан ичюн ола билир канцероген» (2В группа) оларакъ таснифлеген Халкъара рак хасталыгъыны араштырув агентлиги (IARC) оны «инсан канцерогени оларакъ тасниф этильмез» оларакъ янъыдан тасниф этти (3 группа){sufficient revidence ofhuman re}a catego or телюкели ола. Авропа ашайт маллары хавфсызлыгъы органы (EFSA) озь эр тарафлама бакъышыны кечирди ве бирманалы оларакъ, мевджут делиллер инсанда сахарин ве рак хасталыгъы арасында ич бир багъ олгъаныны тасдыкъламагъаныны бильдирди. Атта АКъШ миллий рак институты он йыллар девамында буюк халкъны излеген эпидемиологик араштырмаларны нешир этти, сахарин къуллангъанлар арасында -къулланмагъанларгъа коре, къан пускюри раки хавфынынъ арткъаныны тапмадылар.
Демек, бу нуфузлы ишанчларнен биз эмин ола билемиз: сахарин инсан канцерогени дегиль, ве о, нормаль, эр куньлюк истимал ичюн хавфсыздыр. 1970-нджи сенелернинъ паникасы намуслы ильмий янълышкъа эсаслангъан эди, о вакъыттан берли оны даа яхшы илим тюзетти. Токсикология ойле чалышмакъ керек-о, озь-озюни-тюзеткен фендир, о, озь янълышларындан дерс ала ве янъы делиллер пейда олгъан сайын, нетиджелерини текмиллей.
Яни «хавфсыз» «сынъырсыз» демек дегиль. Азыкъ хавфсызлыгъы дюньясында эр бир мадденинъ бойле бир босагъасы бар, ондан кечип, зарарсыз бирикмелер биле зарарлы ола. Къыскъа вакъыт ичинде чокъ сув ичмек олюмге кетирген гипонатриемиягъа кетире биле; А витаминининъ чокълугъы джигерни зарарлай биле; чокъ туз къан басымыны хавфлы севиеге котермек мумкюн. Айны шу принцип татландырыджыларгъа да аиттир. Буны танып, халкъара тертипке кетириджи органлар сахарин-а севиеси ичюн къабул этильген куньделик истимал (КИИ) бельгиледилер, оны омюр девамында эр кунь сагълыкъ ичюн сезильген хавф олмадан истимал этмек мумкюн. EFSA АДИни беден агъырлыгъынынъ бир килограммына 9 мг оларакъ бельгилей, стандарты бир чокъ мемлекетлер, шу джумледен Къытай тарафындан къабул этильген ФАО/ДССО ашайт къошмалары боюнджа бирлешкен эксперт комитети (JECFA) исе бир килограммгъа 0–5 мг бираз консерватив диапазонны тевсие эте.
Бу ракъамларны амелий контекстке къоймакъ ичюн 60 кг агъырлыкътаки буюк адамны козь огюне алайыкъ. Даа къатты JECFA стандартына коре, о адамнынъ юкъары куньделик сынъыры 300 мг натрий сахариндир. Стандарт 355 мл шекерсиз кола банкасында, адет узьре, 100 мг-дан зияде сахарин ёкъ (чокъусы алларда башкъа татландырыджыларнен къарыштырыла). Бу демек, тек хавфсызлыкъ босагъасына якъынлашмакъ ичюн, истиснасыз, эр кунь, истиснасыз, энъ аздан учь толу банка бойле газлы сув ичмек керек олур ве о вакъытта биле, сен даа АДИ ичинде олурсынъ, ондан зияде олмазсынъ. Акъикъатта, сахарин къуллангъан адамларнынъ чокъусы буны чокъ аз микъдарда-къаведе бир я да эки пакет софра устюндеки татлыландырыджы, я да ара-сыра диета ичимлигинде япалар. Сыфыр-калориялы газлы сувдан ара-сыра зевкъ алмакъ зарардан узакътыр; о, бутюн шимдики ильмий стандартларгъа коре, умумий сагълыкъта эмиетсиз бир фактордыр.
Бундан да гъайры, шекер хасталыгъы олгъан я да озь агъырлыгъыны идаре эте бильген инсанлар ичюн сахар татлылыкъны джоймайып, шекер ве калория ашамакъны эксильтмек ичюн къыйметли алетни теклиф эте. Семизлик ве метаболизм синдрому дюнья сагълыкъ инкъиразлары олгъан девирде, сахарин киби -гъыдалы олмагъан татландырыджыларны акъыллы къулланмакъ, асылында, рационгъа даа яхшы риает этмеге ярдым эте биле. Эр шейде олгъаны киби, энъ муими – эскирген айван огренювлерине эсаслангъан къоркъу дегиль де, орталыкъ ве бильгили сечимдир.
Нетиджеде, сахариннинъ икяеси илимнинъ инкишаф этмеси акъкъында кучьлю хатырлатмадыр, ве тек бир теткъикъат-хусусан айван моделлеринде экстремаль дозалар иштирак эттирген теткъикъат-инсан хавфсызлыгъы акъкъында сонъки сёз оларакъ къабул этильмемек кереклигини кучьлю хатырлата. Бугунь, он йыллар девамында япылгъан къатты араштырмалардан сонъ, сахарин инсан ичюн канцероген олмагъаныны билемиз. Онынъ пускюль-рак хавфы тек эркек сычанларгъа аиттир, чюнки бизде садедже ёкъ бир бельги бар. Демек, келеджек сефер диет коласына элинъни узаткъанда я да чайгъа татландырыджы сепкенде, делиллернинъ яхшы этип тешкерильгенини ве укюмнинъ ачыкъ олгъаныны билип, буны эминликнен япмакъ мумкюн: сахарин, тевсие этильген сынъырларда къулланылгъанда, хавфсыздыр. Ве бу тек татлы лаф дегиль-бу илимдир.