Шекерашкъа татлылыкъ къошкъан ве хош лезет теджрибесини яраткъан адий къокъуландырыджыдан чокъ зиядедир. О, бизим рационымызда ве умумий сагълыкъта муреккеп ве чокъ тарафлы роль ойнай. Бир тарафтан, шекер зарур гъыдалы мадде ве беш эсас гъыдалы мадделернинъ муим къысмыдыр, оларгъа акъсиллер, ягълар, витаминлер ве минераллар да кире. Дигер тарафтан, шекернинъ зияде истималы семизлик, 2-нджи тип шекер хасталыгъы, тишлернинъ проблемалары киби чешит сагълыкъ меселелеринен багълы олгъаны тасдыкъланды. Бу раатсызлыкъларны ёкъ этмек ичюн ашайт санайысы чешит тюрлютатландырыджылар-татлы лезет берген, амма калория къоша бильген я да къошмагъан мадделер. Татландырыджыларны кенъ манада эки категориягъа больмек мумкюн: гъыдалы татландырыджылар (шекерли спиртлер киби) ве-гъыдалы олмагъан татландырыджылар (сахарин, сукралоза, аспартам киби). Демек, сагълам къалмакънынъ анахтарында шекерни орта ольчюде ашамакъ, татлылыкъкъа зияде далмакъ дегиль. Бу демек ки, куньделик омюрде шекерден я да татлылыкътан бутюнлей къачынмакъ керекмей, оларнынъ керчек теркибини анъламайып, «шекерсиз» деп адландырылгъан ашайтларнынъ пешинден корь киби кетмек керекмей. Аслында, мейва, себзелер ве сют махсулатлары киби бир чокъ табиий ашайтларда табиий оларакъ шекер бар. Меселя, алмада табиий фруктоза, сютте исе лактоза бар. Бу табиий шекерлер лиф, сув, витаминлер ве организмге оларны даа сагълам ишлемеге ярдымджы олгъан дигер гъыдалы мадделернен къаплангъан. Бу арада татлыландырыджылар айны калория юкю олмадан татлылыкътан зевкъ алмакъ ичюн альтернатив ёлны теклиф этелер, амма оларнынъ хавфсызлыгъы ве даянувы эр бир инсанда денъише.
Ильмий шекер идаресининъ керчектен де макъсады - бу «къошулгъан шекер» - ашайт малларыны ишлемек вакътында кирсетильген шекердир, ашайт малларынынъ озюнде табиий оларакъ олгъан шекерден фаркълы оларакъ. Къошулгъан шекерлер — бу истисалджылар махсулатларгъа лезетни арттырмакъ, сакъланув муддетини узатмакъ я да докъумасыны яхшылаштырмакъ ичюн къойгъан шекерлердир. Кенъ даркъалгъан къошулгъан шекерлерге сахароза (стол шекери), фруктоза (юксек-фруктоза мысырбогъдай сиропында расткеле) ве глюкоза кире. Бу шекерлер чокъ вакъыт ичкилер, къанфетлер, пиширильген махсулатлар киби ишленген ашайт малларында, атта къатыкъ ве гранола киби сагълам корюнген махсулатларда гизлене. Чин рациональ ёлланмасынынъ (2022 с.) тевсиелерине коре, эр кунь къошулгъан шекернинъ микъдары бир адамгъа 50 граммдан зияде олмамакъ керек, энъ яхшысы оны 25 граммдан эксик тутмакъ керек. Буны перспективада козь огюне алмакъ керек олса, 330 миллилитрлик бир банкада адий газлы сувда 35 граммгъа якъын шекер бар, бу исе энди идеаль куньделик сынъырдан зиядедир. Демек, къошулгъан шекер ашамакъны акъылда тутмакъ – бу сагълыкъны сакъламакъ ичюн амелий ве ильмий джеэттен сагълам ёнелиштир.
Шекер хасталыгъы, шекер хасталыгъы эвельси я да агъырлыкъны идаре этмек макъсады олгъанлар киби, шекер истималыны идаре этмек керек олгъан - шекернинъ микъдары аз олгъан я да «шекерсиз» я да «шекерсиз» деп язылгъан эвельден - къаплангъан ашайт малларыны сечип алмакъ тевсие этиле. Лякин бу ярлыкълар базыда ёлдан урмакъ мумкюн. Айны вакъытта истималджылар насыл татландырыджылар къулланылгъаныны ве махсулатнынъ умумий энергетик мундериджесини анъламакъ ичюн ингредиентлер джедвелини ве гъыдаланув фактлары панелини дикъкъатнен анъламакъ кереклер. Шуны къайд этмек муим ки, «сахароза ёкъ» я да «сыфыр сахароза» деп язылгъан ярлыкъ махсулатнынъ бутюнлей шекерсиз олгъаныны бильдирмей. Бойле махсулатларда садедже сахароза-эсасында беяз шекер, къаверенки шекер, къая шекери я да къырмызы шекер киби мадделер ёкъ, амма оларда глюкоза, фруктоза я да нишаста сироп киби шекерлернинъ башкъа чешитлери де ола биле. Меселя, «сахароза-сиз» печеньенинъ теркибинде даа мальтоза я да мейва суву концентраты ола биле, олар да шекернинъ чешитлеридир ве калория ашамагъа ярдым этелер. Бойлеликнен, гъыдаланув фактлары панелини окъумакъ, бильгили сечим япмакъ ичюн пек муимдир.
Халкъ сагълыгъыны къорчаламакъ ичюн Къытай ашайт маллары истисалында татландырыджыларны къулланув акъкъында къатты къаиде-низамнамелерни бельгиледи. Миллетнинъ амельдеки Азыкъ хавфсызлыгъы миллий стандарты: Азыкъ къошмаларыны къулланув стандартлары (GB 2760-2014) насыл татландырыджыларгъа рухсет этильгени, оларнынъ къулланылгъан ашайт категориялары ве къулланувнынъ максималь севиелери ачыкъ-айдын косьтериле. Бу сынъырларда къулланылгъанда, бу татландырыджылар хавфсыз ве ишанчлыдыр. Лякин шуны къайд этмек керек ки, инсанларнынъ шекерли спиртлерге - алчакъ-калориялы татландырыджынынъ умумий чешити - даянувы эп денъише. Базы истималджылар къыскъа бир вакъыт ичинде чокъ шекерли спирт ичселер, ич чыкъмасы я да къан шишмеси киби раатсызлыкъларгъа огърай билелер. Сорбит, ксилит, мальтит киби шекерли спиртлер шекерсиз сакъызларда, къанфетлерде ве татлы ашларда чокъ расткеле. Шунынъ ичюн айры инсанларгъа озь шараитлерине коре шекер спиртлери олгъан махсулатларны сечип алмакъ ве оларны орта ольчюде истимал этмек тевсие этиле. Шахсий толерантлыкъны сынамакъ ичюн, кичик бир къысымдан башламакъ – бу акъыллы арекеттир.
Бундан гъайры, кениш къулланылгъан даа бир суний татландырыджы аспартам айрыджа дикъкъаткъа ляйыкътыр. Аспартам инсаннынъ аш азырлав ёлларындаки ферментлер ярдымынен фенилаланин, аспартат экшилиги ве из микъдарында метанолгъа парчалана. Бу парчаланув махсулатлары, адет узьре, адамларнынъ чокъусы ичюн зарарсыздыр. Лякин фенилкетонурия (ФКУ) - сийрек расткельген генетик бозукълыкъ - олгъан инсанлар фенилаланинни догъру метаболизирлеп оламагъанлары ичюн, аз микъдарда биле зеэрли севиегедже топлана биле, бу исе мийнинъ агъыр зарарланувына кетире биле. Демек, теркибинде аспартам олгъан эр бир ашайт малында махсулатнынъ этикеткасында бойле тенбие ачыкъ-айдын язылмакъ керек: «Фенилкетонурия хасталары ичюн келишмей». Бу маркировка талабы джемаат сагълыгъынынъ тенкъидий тедбиридир, о, зарар корьген халкъны къорчалай, айны вакъытта кениш джемаатчылыкъкъа алчакъ-калориялы татлылаштырылгъан махсулатлардан хавфсыз файдаланмагъа имкян бере. Хуляса оларакъ, шекер ве татландырыджыларнынъ артындаки илимни анъламакъ истималджыларгъа керексиз къоркъусыз ве маркетинг иддаларына корь ишанчсыз мувазенели, бильгили рациональ сечим япмагъа имкян бере.